تیروئید غده کوچکی در گردن است که هورمونهای تیروئید را تولید میکند. منظور از کمکاری تیروئید (Hypothyroidism) این است که غده تیروئید هورمونهای تیروئید را به اندازه کافی برای رفع نیازهای بدن تولید نمیکند. تیروئید غده کوچک و پروانهای شکلی در جلوی گردن است. از آنجایی که هورمونهای تیروئید روش مصرف انرژی را در بدن کنترل میکنند، این هورمونها تقریباً بر تمام اندامهای بدن، حتی ضربان قلب اثر میگذارند. چنانچه هورمون تیروئید کافی در بدن وجود نداشته باشد، بسیاری از کارکردهای بدن آهسته میشود.
علل کمکاری تیروئید
شایعترین علل کمکاری تیروئید به شرح زیر است:
- بیماری هاشیموتو
- تیروئیدیت یا التهاب تیروئید
- کمکاری تیروئید مادرزادی
- عمل جراحی برداشتن بخشی از تیروئید یا تمام آن
- پرتودرمانی تیروئید
- مصرف بعضی داروها
کمکاری تیروئید گاهی اوقات پیآمد مصرف بسیار کم یا زیاد ید در رژیم غذایی یا ابتلا به بیماری هیپوفیز است.
بیماری هاشیموتو
بیماری هاشیموتو شایعترین علت کمکاری تیروئید است. بیماری هاشیموتو نوعی اختلال خودایمنی است که سیستم ایمنی بدن در اثر ابتلا به آن به غده تیروئید حمله میکند. در این حالت غده تیروئید ملتهب میشود و نمیتواند هورمونهای تیروئید کافی تولید کند.
التهاب تیروئید
ابتلا به تیروئیدیت یا التهاب تیروئید باعث میشود که هورمون تیروئید ذخیره شده از غده تیروئید نشت کند. نشت هورمون تیروئید در ابتدا موجب افزایش غلظت این هورمون در خون میشود که به ابتلا به پرکاری تیروئید یعنی عارضهای میانجامد که با غلظت بسیار بالای هورمون تیروئید در خون همراه است. پرکاری تیروئید ممکن است بیش از سه ماه طول بکشد و پس از آن غده تیروئید کمکار میشود. کمکاری تیروئید معمولاً 12 ـ 18 ماه طول میکشد، هرچند این عارضه در برخی بیماران حالت دائمی پیدا میکند.
گونههای مختلفی از تیروئیدیت منجر به پرکاری تیروئید و سپس کمکاری تیروئید میشود:
- تیروئیدیت تحت حاد: این عارضه با التهاب و بزرگ شدن دردناک غده تیروئید همراه است. پزشکان درباره علت اصلی تیروئیدیت تحت حاد مطمئن نیستند، اما ابتلا به این عارضه میتواند پیآمد عفونت ناشی از آلودگی به ویروس یا باکتری باشد.
- تیروئیدیت پس از زایمان: این نوع تیروئیدیت پس از زایمان بروز مییابد.
- تیروئیدیت خاموش: این نوع تیروئیدیت به دلیل بدون درد بودن، خاموش گفته میشود، هرچند تیروئیدیت خاموش با بزرگ بودن غده تیروئید همراه است. کارشناسان معتقدند که تیروئیدیت خاموش احتمالاً نوعی عارضه خودایمنی است.
کمکاری تیروئید مادرزادی
بعضی نوزادان با تیروئیدی متولد میشوند که به طور کامل رشد نکرده است یا عملکرد مناسبی ندارد. کمکاری تیروئید مادرزادی در صورت درمان نشدن به کمتوانی ذهنی و نقص رشد دامن میزند و کودک طبق انتظار رشد نمیکند. درمان زودهنگام از بروز این مشکلات جلوگیری میکند، به همین دلیل است که آزمایش کمکاری تیروئید بر روی اکثر نوزادان تازه متولد شده انجام میشود.
عمل جراحی برداشتن بخشی از غده تیروئید یا تمام آن
وقتی جراح بخشی از غده تیروئید را برمیدارد، بخش باقیمانده غده میتواند هورمون تیروئید را به میزان نرمال تولید کند، بااین حال برخی بیماران پس از جراحی دچار کمکاری تیروئید میشوند. برداشتن کل غده تیروئید همواره منجر به ابتلا به کمکاری تیروئید میشود.
جراح بخشی از غده تیروئید یا بخشی از آن را برای درمان عارضههای زیر برمیدارد:
- پرکاری تیروئید
- بزرگ شدن گواتر
- ندول تیروئید: ندول تیروئید به توده یا توموری غیرسرطانی در غده تیروئید گفته میشود که میتواند مقدار بسیار زیادی هورمون تیروئید تولید کند.
- سرطان تیروئید
پرتودرمانی تیروئید
ید رادیواکتیو درمان متداولی برای کمکاری تیروئید است که معمولاً سلولهای تیروئید را از بین میبرد. اکثر بیمارانی که تحت درمان با ید رادیواکتیو قرار میگیرند، در نهایت به کمکاری تیروئید دچار میشوند. پزشکان بیماران مبتلا به سرطان سر یا گردن را با تشعشع درمان میکنند که آسیب دیدن تیروئید یکی از عوارض آن است.
مصرف دارو
مصرف بعضی داروها از قبیل موارد زیر تولید هورمون تیروئید را مختل میکند و منجر به کمکاری تیروئید میشود:
- آمیودارون: داروی قلبی
- اینترفرون آلفا: داروی سرطان
- لیتیوم: داروی اختلال دوقطبی
- اینترلوکین ـ 2: داروی سرطان کلیه
افراد مستعد ابتلا به کمکاری تیروئید
زنان بیشتر از مردان مستعد ابتلا به کمکاری تیروئید هستند؛ به علاوه این بیماری در افراد بالای 60 سال شایعتر است. شرایط زیر خطر ابتلا به کمکاری تیروئید را افزایش میدهد:
- سابقه ابتلا به مشکلات تیروئید مانند گواتر
- سابقه انجام جراحی برای درمان مشکلات تیروئید
- انجام دادن پرتودرمانی برای درمان سرطان سر، گردن و سینه
- سابقه خانوادگی ابتلا به بیماریهای تیروئید
- باردار بودن در 6 ماه گذشته
- ابتلا به سندرم ترنر: این اختلال ژنتیکی زنان را درگیر میکند.
- ابتلا به مشکلات قلبی مانند
- سندرم شوگرن: این بیماری با خشکی چشم و دهان همراه است.
- کمخونی بدخیم: این عارضه پیآمد کمبود ویتامین B12 است.
- دیابت نوع 1
- روماتیسم: نوعی بیماری خودایمنی که مفاصل را درگیر میکند.
- لوپوس: نوعی عارضه التهابی مزمن
علائم کمکاری تیروئید
کمکاری تیروئید علائم بسیاری دارد و علائم آن در تمام بیماران یکسان نیست. علائم شایعتر کمکاری تیروئید به شرح زیر است:
- خستگی
- افزایش وزن
- پف کردن صورت
- دشواری در تحمل کردن سرما
- درد مفصل و عضله
- یبوست
- خشکی پوست
- خشک و کمپشت شدن موها
- کاهش تعریق
- نامنظم شدن قاعدگی یا شدید بودن خونریزی قاعدگی
- مشکلات باروری
- افسردگی
- کند شدن ضربان قلب
- گواتر
چون کمکاری تیروئید به آهستگی ایجاد میشود، بسیاری از بیماران تا ماهها یا حتی سالها پس از ابتلا به بیماری متوجه علائم بیماری نمیشوند.
بسیاری از این علائم، به خصوص خستگی و افزایش وزن شایع هستند و وجود آنها همواره به معنای مشکل تیروئید نیست.
آیا کمکاری تیروئید در دوران بارداری مشکلساز است؟
اگر کمکاری تیروئید درمان نشود، احتمال آسیب دیدن مادر و نوزاد وجود دارد. خوشبختانه داروهای تیروئید از بروز مشکلات متعدد جلوگیری میکند و مصرف آنها در دوران بارداری ایمن است.
عوارض کمکاری تیروئید
کمکاری تیروئید میتواند منجر به بالا رفتن کلسترول شود، بنابراین افرادی که کلسترولشان بالا است، باید آزمایش کمکاری تیروئید بدهند. کمکاری تیروئید شدید و درمان نشده به ندرت به کمای میکس ادم منجر میشود، کمای میکس ادم نوع شدیدی از کمکاری تیروئید است که عملکردهای بدن در اثر ابتلا به آن به حد مرگباری کند میشود. کمای میکس ادم به درمان فوری نیاز دارد.
تشخیص کمکاری تیروئید
پزشک پرونده پزشکی بیمار را بررسی میکند و معاینه بالینی انجام میدهد و برای تایید تشخیص کمکاری تیروئید دستور آزمایشهای مختلفی میدهد. بسیاری از علائم کمکاری تیروئید مانند علائم بیماریهای دیگر است، بنابراین پزشکان معمولاً نمیتوانند کمکاری تیروئید را صرفاً براساس علائم تشخیص بدهند.
چون کمکاری تیروئید باعث مشکلات باروری میشود، خانمهایی که نمیتوانند باردار شوند، غالباً باید آزمایشهایی را برای بررسی ابتلا به مشکلات تیروئید انجام بدهند.
آزمایشهای خون مختلفی برای تایید تشخیص ابتلا به کمکاری تیروئید و یافتن علت آن انجام میشود.
راههای درمان کم کاری تیروئید
کمکاری تیروئید با جایگزین کردن هورمونی که غده تیروئید دیگر نمیتواند تولید کند، درمان میشود. لووتیروکسین برای بیماران تجویز میشود؛ لووتیروکسین یکی از داروهای هورمون تیروئید و مانند هورمونی است که غده تیروئید به طور طبیعی تولید میکند. پزشک توصیه میکند که لووتیروکسین صبح ناشتا مصرف شود.
آزمایش خون شش تا هشت هفته پس از شروع درمان با داروی هورمون تیروئید انجام میشود و پزشک دوز دارو را در صورت لزوم تغییر میدهد. هر بار که میزان مصرف دارو تغییر میکند، آزمایش خون جدیدی نیز گرفته میشود. وقتی دوز مناسب دارو تعیین شد، پزشک آزمایش خون را پس از شش ماه و یک سال تکرار میکند.
کمکاری تیروئید را عموماً میتوان با داروهای هورمون تیروئید به طور کامل کنترل کرد، البته به شرطی که دارو طبق تجویز پزشک و در دوز مناسب مصرف شود. هرگز مصرف داروی هورمون تیروئید را بدون دستور پزشک معالجتان قطع نکنید.
شروع درمان با هورمون تیروئید
پزشک میزان مصرف دارو را با توجه به عاملهای زیر تعیین میکند:
- سن
- وضعیت سلامت عمومی
- غلطت هورمون تیروئید در خون
- وزن
بیمارانی که مسنتر هستند یا به بیماری قلبی مبتلا هستند، درمان را با مصرف دوز کم دارو شروع میکنند. پزشک میزان مصرف دارو را به تدریج افزایش میدهد تا بتواند اثر دارو را تحت نظر داشته باشد.
آزمایش خون شش هفته پس از شروع مصرف دارو انجام میشود تا پزشک میزان هورمون تیروئید را در خون بررسی کند و دوز دارو را با توجه به نتایج آزمایش تغییر دهد.
وقتی سطح هورمون تیروئید ثابت شد، آزمایش خون سالی یک یا دو بار انجام میشود.
روش مصرف دارو
برای این که مطمئن شوید، کمکاری تیروئید تحت کنترل است، توصیههای زیر را رعایت کنید:
- همواره دارو را از یک برند خاص تهیه کنید: دوز هورمون در داروهای برندهای مختلف ممکن است کمی با هم تفاوت داشته باشد. این تفاوتهای جزئی بر میزان هورمون اثر میگذارد.
- دارو را طبق یک برنامه منظم مصرف کنید: داروی تیروئید را هر روز راس ساعت معینی مصرف کنید. دارو را تقریباً یک ساعت قبل از غذا یا خواب مصرف کنید و دارو را همراه با غذا نخورید. غذا و بعضی مکملها مانند کلسیم بر روش مصرف دارو در بدن اثر میگذارد.
- مصرف دارو را فراموش نکنید: اگر نوبت مصرف دارو را فراموش کردید، دارو را به محض آن که به خاطر آوردید، مصرف کنید. در صورت لزوم میتوانید دو قرص را در یک روز مصرف کنید.
- دستورات پزشک را به دقت رعایت کنید: مصرف دارو را بدون دستور پزشک قطع نکنید.
اگر علائم از بین نرفت
انتظار میرود که حال بیمار چند روز بعد از شروع مصرف دارو بهتر شود. بااین حال ممکن است چند ماه طول بکشد تا میزان هورمون تیروئید به حد عادی برگردد.
اگر میزان هورمون تیروئید بهتر شود، اما علائمی مانند خستگی و چاقی هنوز وجود داشته باشد، ممکن است پزشک درمان را تغییر بدهد.
بیماران باید داروی تیروئید را تا پایان عمر برای کنترل کردن میزان هورمونها مصرف کنند. به بیماران توصیه میشود که درمان را ادامه بدهند تا نتیجه مثبت آن را ببینند. حال بیماران به مرور بهتر میشود و میزان هورمون تیروئید دوباره پایین نمیآید.
بایدها و نبایدهای غذایی برای بیماران مبتلا به کمکاری تیروئید
غده تیروئید ید را برای تولید هورمونهای تیروئید مصرف میکند. بااین حال بیماران مبتلا به بیماری هاشیموتو یا دیگر گونههای اختلالهای خودایمنی تیروئید ممکن است به عوارض جانبی ید حساسیت داشته باشند. خوردن غذاهای حاوی مقدار زیاد ید، مانند کتانجک یا انواع دیگر جلبک دریایی باعث ابتلا به کمکاری تیروئید میشود یا عارضه را تشدید میکند. مصرف مکملهای ید نیز میتواند اثر مشابهی داشته باشد.
با پزشک معالجتان درباره پرهیزهای غذایی مشورت کنید و اگر به مکملهای ید حساسیت دارید، حتماً موضوع را به ایشان اطلاع بدهید. لازم است بدانید که بعضی شربتهای سرفه حاوی ید هستند.
خانمها در دوران بارداری به ید بیشتری نیاز دارند، چون جنین مقدای از ید مصرفی مادر را جذب میکند. بنابراین اگر باردار هستید، با پزشک معالجتان درباره میزان مناسب مصرف ید مشورت کنید.
مکملها
پزشکان دستور آزمایشهای لازم را برای بررسی کمبود مواد مغذی ناشی از کمکاری تیروئید میدهند و مکملهای لازم را با توجه به نتایج آزمایش تجویز میکنند.
- ویتامین B-12: ویتامین B-12 برای تولید هورمون تیروئید بسیار مهم است و واکنش سلولی به هورمون تیروئید را بهبود میدهد. به علاوه ویتامین B-12 تولید انرژی را در سلولها افزایش میدهد و از این طریق به رفع خستگی و دیگر علائم کمکاری تیروئید کمک میکند.
- سلنیوم: سلنیوم به سنتز و متابولیسم موثر تیروئید کمک میکند. مطالعات متعدد نشان میدهد که سلنیوم میزان پادتن تیروئید را در بیماران مبتلا به هاشیموتو کاهش میدهد.
- روی: روی برای بهبود عملکرد تیروئید و افزایش میزان هورمون تیروئید مفید است. مطالعات متعدد نشان داده است که روی اثر مثبتی بر عملکرد تیروئید در خانمهای دارای اضافه وزن دارد.
